سى و چهارم به اين نكته اشاره شده ) 2 و حقّ فراخترين چيزها است هنگام وصف و گفتگوى با يكديگر ، و تنگ ترين چيزها است زمان كردار و انصاف دادن با هم ( حقّ را موقع گفتار بسيار به زبان مى آورند ، ولى هنگام عمل به كار نمى برند ، چنان كه بسيارى از مردم در راه جور و ستم سير كرده آن را عدل و داد شمرند ) كسى را بر ديگرى حقّى نيست مگر اينكه آن ديگرى را هم بر او حقى است ، و آن ديگرى را حقى بر او نيست مگر اينكه او را هم حقى است ( هر كس را به ديگرى حقّى باشد ديگرى را هم بر او حقى است ، مثلا حق رعيّت بر والى آنست كه در اصلاح كارشان بكوشد و مملكت را منظّم دارد ، و حقّ والى بر رعيّت آنست كه در حقّ و صلاح فرمان او برند ، و حقّ زن بر شوهر آنست كه او را نفقه دهد و حقّ شوهر بر زن آنست كه او را اطاعت و پيروى نمايد ) 3 و اگر كسى را بر ديگرى حقّى باشد كه ديگرى را بر او حقّى نباشد چنين حقّى مختصّ به خداوند سبحان است ، و آفريدگانش را ( حتّى انبياء و اولياء ) چنين حقّى نيست ، زيرا او قدرت و توانائى دارد ( پس اگر او را اطاعت نكنند توانائى مجبور كردن ايشان را به اطاعت دارد ، چنان كه در قرآن كريم س 10 ى 99 مى فرمايد : وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً ، أَ فَأَنْتَ تكُرْهُِ النّاسَ حَتّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ يعنى اگر پروردگار تو بخواهد هر كه در زمين است ايمان مى آورد ، آيا تو مردم را به اكراه وادار به ايمان آوردن مى نمايى يعنى تو توانائى ندارى كسى را به اجبار مؤمن گردانى ) و در هر چه قضاء و قدر گوناگون او جارى گردد عادل و دادگر است ( پس اگر اعمال بندگان را هم پاداش ندهد عادل است ، زيرا بنده كه او را در تمام مدّت حيات پرستش مى نمايد حقّ يكى از كوچكترين نعمتهاى او را ادا ننموده است ) 4 و ليكن خداوند سبحان از روى فضل و كرم و چون اهل جود و بخشش بسيار است حقّ خود را بر بندگان اين قرار داده كه او را اطاعت كنند ، و پاداش ايشان را بر خود چند برابر كردن ثواب گردانيد ( چنان كه در قرآن كريم س 4 ى 173 مى فرمايد : فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فضَلْهِِ وَ أَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَ اسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً ، وَ لا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً يعنى آنان كه ايمان آورده كارهاى شايسته انجام دادند خدا مزدهاى ايشان را تمام دهد و از روى فضل و كرمش بيفزايد ، و امّا كسانى را كه از ايمان آوردن و عمل صالح دورى گزيده گردنكشى كردند به عذاب دردناك گرفتارشان مى نمايد و براى خود جز خدا